په شمالي قطب سایبریا کې د اسلامي نظام پای

د سایبریا د وروستیو مسلمانو پاچاهانو پایډېر مسلمانان نه پوهېږي چې پراخه سیبریا، چې له لوېدیځ لوري د اورال غرونو څخه تر ختیځ لوري د ارام سمندر پورې غځېدلې ده، یو وخت د اسلامي نړۍ برخه وه. په دې سیمه کې د «سیبیر اسلامي خانیت» رامنځته شوی و، چې د مغولي زرينې اردو (Golden Horde) له اسلامي وارثانو څخه شمېرل کېده. دا خاوره د ترکانو او مسلمانانو کور وه او د پېړیو لپاره پکې جوماتونه او اسلامي مدرسې فعالې وې.په هغه وخت کې چې روسیه له یوې کوچنۍ سیمه‌ییزې واکمنۍ څخه په یوه ستر پراخېدونکي ځواک بدلېدله، د ختیځ لور ته یې سترګې واړولې. سیبریا د خپلو پراخو ځمکو، طبیعي شتمنیو او مهمو سوداګریزو لارو له امله د روسانو لپاره یو ارزښتناک هدف و. روسانو د قزاقانو او پرله‌پسې پوځي یرغلونو په مرسته ورو ورو د سیبریا سیمو ته نفوذ پیل کړ.د شپاړسمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې د سیبیر خانیت له خپل تر ټولو ستر ګواښ سره مخ شو. په همدې وخت کې د خانیت وروستی ځواکمن واکمن کوچوم خان راڅرګند شو. هغه هڅه وکړه چې مسلمانې قبیلې سره متحدې کړي او د روسي پراختیا پر وړاندې د خپل هېواد خپلواکي وساتي. دا جګړه یوازې د ځمکې پر سر نه وه، بلکې د حاکمیت، هویت او د ټولې سیمې د راتلونکي لپاره مبارزه وه.روسانو هڅه وکړه چې کوچوم خان قانع کړي څو د روسي تزار تابعیت ومني او په بدل کې ځینې تشریفاتي واکونه وساتي، خو هغه په کلکه دا وړاندیز رد کړ. نوموړي پوهېده چې دا ډول تسلیمېدل به د خپل دولت د پای پیل وي.له همدې امله جګړې بیا زور واخیست. په ۱۵۸۲ ز کال کې د قزاقانو قوماندان یرماک د سیبیر خانیت پر ضد سخت برید وکړ، پلازمېنه «قاشلیق» یې ونیوله او هلته یې ډېر ظلمونه ترسره کړل. خو اسلامي مقاومت پای ته ونه رسېد. کوچوم خان خپل ځواکونه بیا منظم کړل، څو ځله یې پر روسانو بریدونه وکړل او بالاخره یې په ۱۵۸۵ ز کال کې یرماک ووژلو؛ دا پېښه د سیبریا د روسي نیواک په تاریخ کې یوه مشهوره پېښه ګڼل کېږي.خو روسانو پرله‌پسې تازه ځواکونه، وسلې او مېشتېدونکي سیبریا ته لېږل. په مقابل کې د سیبیر خانیت ځواک کمزوری کېده او مسلمانانو ورو ورو خپلې ښارونه او کلاګانې له لاسه ورکړې.د روایتونو له مخې، روسانو کوچوم خان د یوې سترې جګړې وروسته وموند. ویل کېږي چې یوه سترګه یې د ټپونو له امله زیانمنه شوې وه او د خپلو ملګرو جسدونه یې شاوخوا پراته وو. روسانو ورته د تسلیمېدو وړاندیز وکړ او ژمنه یې وکړه چې هوسا ژوند او خوندي مقام به ورکړي، خو هغه دا وړاندیز هم ونه مانه.هغه ته منسوب یوه وینا داسې ده:«زه نه د بندي ژوند منم او نه د سپکاوي مرګ؛ زه خپل مال او شتمنۍ د لاسه ورکولو باندي نه خپه کېږم، بلکې د هغو خلکو پر بدمرغۍ غمجن یم چې د روسي غلامۍ تر ولکې لاندې ژوند کوي.»د هغه له مړینې وروسته زامنو یې جګړې ته دوام ورکړ. له هغوی څخه یو یې علي و، چې د روسانو پر ضد یې د مبارزې بیرغ پورته وساته، خو هغه هم د اوږدې جګړې په ترڅ کې ووژل شو.د اوولسمې پېړۍ په پیل کې د سیبیر خانیت خپله خپلواکي په بشپړه توګه له لاسه ورکړه او خاورې یې د روسیې د سترواکۍ برخه شوې. له همدې ځایه روسیې په اسیا کې خپل لوی پراختیايي بهیر پیل کړ او تر ارام سمندر پورې ورسېده، چې وروسته د نړۍ تر ټولو لوی هېواد وګرځېد.که څه هم د سیبیر اسلامي دولت پای ته ورسېد، خو د اسلام نښې نښانې په بشپړه توګه له منځه نه ولاړې.نن هم تاتاران، باشقیران او نور مسلمان قومونه د هغو سیمو د تاریخي او کلتوري جوړښت مهمه برخه جوړوي چې یو وخت د مسلمانانو تر واک لاندې وې.پښتو ګهیځ ماخذونه:1. René Grousset – The Empire of the Steppes: A History of Central Asia2. W. Bruce Lincoln – The Conquest of a Continent: Siberia and the Russians