د حضرت آدمؑ له پیدایښت څخه مخکې پر ځمکه د اوسېدونکې مخلوق عبرتناک انجام

د کایناتو په دې بې پایه پراخوالي کې، هغه مهال چې لمر، سپوږمۍ، ستوري او کهکشانونه د خپل خالق په حکم په منظمه توګه ګرځېدل، ځمکه د خپل پیدایښت له لومړنیو پړاوونو تېرېده، سمندرونو خپلې خاموشې څپې پورته کولې او غرونه د ځمکې په سینه کې د مېخونو په څېر ټینګ درول شوي وو، لا تر اوسه انسان نه و پیدا شوی. نه ښارونه وو، نه سلطنتونه، نه بازارونه او نه هم انساني تمدن. ځمکه د یوه داسې مخلوق د اوسېدو ځای وه چې قرآن کریم یې تفصیلي یادونه نه ده کړې، خو په اسلامي روایتونو، د سلفو په آثارو او د ځینو مفسرینو په اقوالو کې یې نښې او اشارې موندل کېږي. کله چې به د شپې تیارو ځمکه په خپل پوښ کې رانغاړله، نو په شاړو دښتو، لوړو غرونو او ګڼو ځنګلونو کې به د عجیبو مخلوقاتو تګ راتګ پیل شو. هغوی ځواک درلود، اختیار ورسره و، ازادي یې لرله او پر ځمکه د واکمنۍ فرصت هم ورکړل شوی و. خو د تاریخ یو نه بدلېدونکی قانون دا دی چې کله ځواک له عدل څخه جلا شي، اختیار د فساد وسیله وګرځي او مخلوق د خپل رب نافرماني خپله تګلاره وګرځوي، نو پایله یې عبرتناکه وي. د اسلامي روایتونو له مخې، د حضرت آدمؑ له پیدایښت څخه مخکې پر ځمکه پېریان (جنات) اوسېدل. قرآن کریم په ښکاره بیانوي چې جنات له انسان څخه مخکې پیدا شوي وو. الله تعالی فرمایي: «او جن مو تر دې مخکې د سوځېدونکې اور له لمبې څخه پیدا کړي وو.» (سورة الحجر: ۲۷) دا آیت دې حقیقت ته اشاره کوي چې جنات د انسان له پیدایښت څخه مخکې موجود وو. هغوی عقل، شعور، اراده او د نېکۍ او بدۍ تر منځ د انتخاب ازادي لرله، لکه وروسته چې انسان ته هم ورکړل شوه. په لومړیو زمانو کې د جناتو ډېره برخه د الله تعالی عبادت کوونکې وه. هغوی به د خپل رب تسبیح ویله، د هغه حکمونه به یې منل او په امن او سکون کې به یې ژوند کاوه. خو د وخت په تېرېدو سره حالات بدل شول. ځواک تکبر وزېږاوه، ازادۍ سرکشي زیاته کړه او غوښتنو د اطاعت ځای ونیو. پر ځمکه بېلابېل قومونه او ډلې رامنځته شوې. د واک او اقتدار جګړې پیل شوې. زورورو کمزوري تر پښو لاندې کړل. وینې تویېدل عام شول. ظلم، فساد او بغاوت هر لور ته خپور شو. روایتونه وایي چې جناتو به له یو بل سره جګړې کولې، یو بل به یې وژل او د الله تعالی له احکامو څخه یې سرغړونه کوله. دا یوازې اخلاقي زوال نه و، بلکې د یوې بشپړې ټولنیزې او تمدني تباهۍ انځور و. که دغه روایتونه د تاریخي منظر په توګه وګورو، نو داسې ښکاري چې پر ځمکه یوه داسې نړۍ جوړه شوې وه چې زور پکې قانون ګرځېدلی و، عدالت کمزوری شوی و او ظلم غالب شوی و. د همدې پس منظر له مخې ځینو مفسرینو د سورة البقرې د دې آیت تفسیر داسې کړی چې فرښتو عرض وکړ: «ایا ته به په ځمکه داسې څوک پیدا کوې چې فساد به کوي او وینې به تویوي؟» د مفسرینو په اند، د فرښتو دا پوښتنه ښایي د هغې پخوانۍ مخلوق د کړنو د مشاهدې پر بنسټ وه. که څه هم قرآن کریم د دغې مخلوق نوم نه دی اخیستی، خو ډېر روایتونه دا موضوع له جناتو سره تړي. تصور وکړئ یوه داسې نړۍ چې هر لور ته د جګړو اور بل وي، قومونه د یو بل پر ضد ولاړ وي، زورور مشران د خپل ځواک په نشه کې مست وي او ځمکه له ظلم او وینې تویولو ډکه شوې وي. دا هغه پړاو و چې د آسماني عدالت پرېکړه صادره شوه. په روایتونو کې راغلي چې الله تعالی د فرښتو یوه ډله ځمکې ته ولېږله څو فساد کوونکو جناتو ته سزا ورکړي. دغو فرښتو د سرکښو ډلو پر ضد عملیات وکړل. ډېر باغیان ووژل شول، ځینې لرې ټاپوګانو او شاړو سیمو ته وشړل شول او پر ځمکه نظم بېرته ټینګ شو. په همدې روایتونو کې د ابلیس نوم هم راځي. ابلیس په اصل کې له جناتو څخه و، لکه څنګه چې قرآن کریم فرمایي: «هغه له جناتو څخه و، نو د خپل رب له امره ووت.» (سورة الکهف: ۵۰) ویل کېږي چې په هغه وخت کې ابلیس ډېر عبادت کوونکی و. د عبادت او ریاضت له امله هغه ته دا مقام ورکړل شوی و چې د فرښتو په منځ کې واوسي. هغه په علم، عبادت او ظاهري تقوا کې مشهور و. خو تاریخ بیا بیا دا حقیقت څرګندوي چې که عبادت له عاجزۍ خالي وي، نو د نجات سبب نه شي ګرځېدای. د ابلیس اصلي ازموینه لا مخکې وه. کله چې پر ځمکه فساد ختم شو، نو د یوه نوي تاریخ د پیل وخت راورسېد. په آسمانونو کې یو ستر اعلان وشو: «زه په ځمکه کې یو خلیفه پیدا کوم.» (سورة البقرة: ۳۰) دا د کایناتو په تاریخ کې یو ستر بدلون و. فرښتو عرض وکړ: «ایا ته به داسې څوک پیدا کوې چې فساد به کوي او وینې به تویوي، حال دا چې موږ ستا حمد او پاکي بیانوو؟» الله تعالی وفرمایل: «زه په هغه څه پوهېږم چې تاسو پرې نه پوهېږئ.» دا یوازې یو ځواب نه و، بلکې د ټول بشري تاریخ لنډیز و. الله تعالی پوهېده چې که څه هم په انسانانو کې به ځینې فساد کوونکي وي، خو همدا انسانان به انبیاء، صدیقین، شهیدان او صالحان هم ولري. له همدې نسل څخه به حضرت نوحؑ، حضرت ابراهیمؑ، حضرت موسیٰؑ، حضرت عیسیٰؑ او خاتم النبیین حضرت محمد ﷺ راپیدا کېږي. وروسته هغه ستره شېبه راورسېده چې حضرت آدمؑ له خاورې پیدا کړل شو. د ځمکې د بېلابېلو برخو خاوره سره راټوله شوه. په دې خاوره کې رنګونه، ځانګړنې او طبیعتونه مختلف وو. داسې ښکاره کېده لکه د ټولې ځمکې ځانګړتیاوې چې په یوه وجود کې راټولې شوې وي. کله چې د آدمؑ پیدایښت بشپړ شو، الله تعالی پکې روح پو کړ. بیا فرښتو ته امر وشو: «آدم ته سجده وکړئ.» ټولې فرښتې سجدې ته ولوېدې، خو ابلیس انکار وکړ. هغه وویل: «زه تر ده غوره یم؛ تا زه له اوره پیدا کړی یم او دی دې له خاورې پیدا کړی دی.» همدا هغه شېبه وه چې د ابلیس کلونه کلونه عبادت یې له منځه یووړ. تکبر هغه داسې وغورځاوه چې هېڅ بلې ظاهري ګناه داسې نه شو غورځولی. د ځمکې د پخواني مخلوق عبرتناک انجام یوازې د هغوی په جګړو او فساد کې نه و، بلکې د ابلیس کیسه هم د همدې پای یوه برخه ده. هغه چې یو وخت عبادت کوونکی و، د خپلې انا او غرور له امله د تل لپاره رټل شوی او مردود وګرځېد. قرآن کریم بیا بیا دا حقیقت بیانوي چې الله تعالی ظلم او فساد نه خوښوي. د پخوانۍ مخلوق تباهي د انسانانو لپاره یو خبرداری او درس و. کله چې حضرت آدمؑ ځمکې ته راکوز شو، نو دا څرګنده وه چې دنیا د ازموینې ځای دی. دلته به د اطاعت او نافرمانۍ تر منځ انتخاب کېږي، د تکبر او عاجزۍ جګړه به روانه وي او حق او باطل به تل مخامخ وي. له دې پېښې څخه څو مهم درسونه ترلاسه کېږي: لومړی: ځواک او واکمني تلپاتې نه دي. جنات ځواکمن وو، خو کله چې یې د الله حکمونه پرېښودل، ځواک یې هېڅ ګټه ور ونه رسوله. دویم: عبادت یوازې ظاهري اعمال نه دي. د ابلیس کیسه ښيي چې تکبر د داسې زهر په څېر دی چې کلونه عبادت هم له منځه وړي. درېیم: د الله تعالی حکمت د انسان له عقل څخه ډېر پراخ دی. فرښتو د فساد امکان ولید، خو الله تعالی د انسانیت روښانه راتلونکی ولید. څلورم: پر ځمکه خلافت یو ستر امانت او مسئولیت دی. انسان ته یوازې اختیار نه، بلکې حساب ورکونه هم ورکړل شوې ده. پنځم: قومونه او مخلوقات تر هغه وخته پاتې کېږي چې پر عدل، حق او د الله پر اطاعت ولاړ وي. کله چې ظلم، غرور او سرکشي عامه شي، زوال یې حتمي کېږي. نن چې موږ د نړۍ حالاتو ته ګورو، د ځواک سیالۍ، ظلمونه، بې‌عدالتي، اخلاقي زوال او ځانغوښتنه وینو، نو د حضرت آدمؑ له پیدایښت څخه مخکې د ځمکې د اوسېدونکو دا کیسه یوازې یو لرغونی داستان نه ښکاري، بلکې د ژوندي عبرت او خبرداري بڼه لري. د هغوی ښارونه او نښې شاید زموږ سترګو ته نه ښکاري، خو د هغوی انجام د قرآن په پیغام، اسلامي روایتونو او آسماني لارښوونو کې خوندي پاتې دی. دا موږ ته وایي چې ځواک له منځه ځي، سلطنتونه ورکېږي او قومونه نابودېږي، خو د الله تعالی قانون نه بدلېږي. هغه مخلوق چې پر ځمکه یې فساد کړی و، له منځه ولاړ؛ خو کیسه یې پاتې شوه، څو انسانان ترې عبرت واخلي. د حضرت آدمؑ پیدایښت د یوه نوي فصل پیل و، خو د دې پیل تر شا د یوې تباه شوې نړۍ یادونه هم پرته وه. همدا لامل دی چې قرآن کریم انسان ته تل خپل اصل، خپله دنده او خپل انجام ور په یادوي. څوک چې په دغو حقایقو غور وکړي، پوهېږي چې ژوند یوازې د ځواک ترلاسه کولو نوم نه دی، بلکې د امانت ادا کولو نوم دی؛ برتري ښودل نه، بلکې عاجزي غوره کول دي؛ او د نړۍ واکمني نه، بلکې د الله تعالی بندګي ده. د حضرت آدمؑ له پیدایښت څخه مخکې د ځمکې د اوسېدونکې مخلوق عبرتناک انجام د ټول بشریت لپاره یو خاموش خو ځواکمن پیغام دی: هر هغه مخلوق چې خپل خالق هېر کړي، د تاریخ په تیارو کې ورکېږي؛ او هر څوک چې له خپل رب سره اړیکه ټینګه وساتي، نوم یې د زمانو تر پایه ژوندی پاتې کېږي. :::پښتو ګهیځ