د افغانستان په معاصر تاریخ کې داسې شخصیتونه شته چې د هېواد د سیاسي بدلونونو، اصلاحاتو او مهمو تحولاتو له مهمو لوبغاړو څخه ګڼل کېږي. له دغو شخصیتونو څخه یو هم محمد داود خان دی. هغه د افغانستان لومړنی ولسمشر و او له دې وړاندې یې د څو کلونو لپاره د صدراعظم په توګه هم د هېواد مشري کړې وه.
محمد داود خان د شلمې پېړۍ په منځنیو لسیزو کې د افغانستان په سیاست کې یو مهم او اغېزمن شخصیت و. د هغه د حکومت پر مهال په افغانستان کې یو شمېر اقتصادي، پوځي او ټولنیز اصلاحات پیل شول. په عین وخت کې د هغه سیاسي تګلارې او پریکړې د کورنیو او سیمه ییزو سیاستونو په ډګر کې د بحث وړ پاتې شوې دي. د هغه ژوند د افغانستان د معاصر سیاسي تاریخ له مهمو فصلونو څخه شمېرل کېږي.
#د زېږون او کورنۍ شالید
محمد داود خان د ۱۹۰۹ میلادي کال د جولای په ۱۸مه نېټه په کابل کې وزېږېد.
هغه د افغانستان د شاهي کورنۍ له مهمو غړو څخه و. پلار یې محمد عزیز خان و او د افغانستان د پاچا امان الله خان د کورنۍ له غړو سره یې نږدې اړیکې لرلې. داود خان د افغانستان د وروستي پاچا محمد ظاهر شاه د تره زوی او وراره کېده.
هغه د شاهي کورنۍ په سیاسي او اداري چاپېریال کې لوی شو. همدې فضا د هغه پر شخصیت او سیاسي فکر ژور اغېز درلود.
#زده کړې او د ځوانۍ دوره
داود خان خپلې لومړنۍ زده کړې په کابل کې ترسره کړې. وروسته هغه د پوځي او اداري زده کړو لپاره بهر ته هم ولاړ.
هغه په فرانسه کې د پوځ او ادارې اړوند زده کړې وکړې. له همدې امله هغه د پوځ او دولت د ادارې په برخه کې پراخ معلومات ترلاسه کړل.
د ځوانۍ په دوره کې هغه د افغانستان په پوځ کې د افسر په توګه دنده پیل کړه او ورو ورو د دولت په مهمو پوستونو کې شامل شو.
#د دولتي دندو پیل
داود خان په ځوانۍ کې د افغانستان په حکومت کې بېلابېلې دندې ترسره کړې.
هغه د کندهار د والي په توګه هم دنده ترسره کړه او وروسته د دفاع وزارت په مهمو چارو کې شامل شو. د هغه اداري وړتیاوو او سیاسي نفوذ سبب شو چې د دولت په لوړو پوستونو کې مهم رول ترلاسه کړي.
#د صدراعظم په توګه واکمني
په ۱۹۵۳ میلادي کال کې محمد داود خان د افغانستان د صدراعظم په توګه وټاکل شو. دا د هغه د سیاسي ژوند یو مهم پړاو و.
د صدارت پر مهال هغه هڅه وکړه چې افغانستان عصري کړي او د هېواد اقتصادي او پوځي بنسټونه پیاوړي کړي. د هغه حکومت د سړکونو، بندونو او ځینو صنعتي پروژو د جوړولو لپاره کار وکړ.
د همدې دورې پر مهال افغانستان له نړیوالو قدرتونو سره اړیکې پراخې کړې. د شوروي اتحاد سره د اقتصادي او پوځي همکاریو زیاتوالی هم د همدې وخت ځانګړنه وه.
#د پښتونستان سیاست
د محمد داود خان د سیاسي ژوند یوه مهمه او ډېره بحث شوې موضوع د پښتونستان مسئله وه. دا موضوع د هغه د صدارت په دوره کې هم مهمه وه او وروسته د هغه د سیاسي فکر یوه اساسي برخه وګرځېده. داود خان باور درلود چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د پولې هاخوا پښتانه او بلوڅ قومونه باید د خپل سیاسي برخلیک د ټاکلو حق ولري.
د دې مسئلې تاریخي ریښه د د ډیورنډ تړون پورې رسېږي. دا تړون په ۱۸۹۳ میلادي کال کې د افغانستان د امیر امیر عبدالرحمن خان او د برتانوي هند د استازي سر مورټیمر ډیورنډ ترمنځ لاسلیک شوی و. د دې تړون له مخې د افغانستان او برتانوي هند ترمنځ یوه کرښه وټاکل شوه چې وروسته د ډیورنډ کرښې په نوم مشهوره شوه.
دا کرښه د پښتنو د قبایلي سیمو له منځه تېره شوه او د یوې لویې قومي ټولنې برخې یې له یو بل څخه جلا کړې. وروسته کله چې برتانوي هند په ۱۹۴۷ میلادي کال کې وویشل شو او پاکستان جوړ شو، نو دغه کرښه د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سرحد په توګه پاتې شوه.
د افغانستان ځینو حکومتونو، په ځانګړې توګه د داود خان په سیاسي فکر کې، دا مسئله د یوې تاریخي او قومي موضوع په توګه مطرح کېده. هغه باور درلود چې د ډیورنډ کرښې هاخوا پښتانه او بلوڅان باید دا حق ولري چې د خپل راتلونکي په اړه پرېکړه وکړي، که هغه د خپلواک دولت جوړول وي او که له افغانستان سره یوځای کېدل.
کله چې داود خان په ۱۹۵۳ میلادي کال کې د افغانستان صدراعظم شو، د پښتونستان موضوع یې د خپلې بهرنۍ تګلارې یوه مهمه برخه وګرځوله. د هغه حکومت د پښتنو د سیاسي حقونو ملاتړ کاوه او په نړیوالو غونډو او سیاسي خبرو کې یې دا موضوع راپورته کوله.
د همدې سیاست له امله د افغانستان او پاکستان ترمنځ اړیکې ډېرې ترینګلې شوې. پاکستاني چارواکو د افغانستان دا دریځ د خپلې خاورې پر وړاندې سیاسي فشار باله. د دواړو هېوادونو ترمنځ څو ځله سیاسي شخړې رامنځته شوې.
د ۱۹۵۰ او ۱۹۶۰ لسیزو په اوږدو کې د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې څو ځله خرابې شوې. په ځینو مواردو کې پاکستان د افغانستان پر وړاندې اقتصادي فشارونه هم راوستل. د سرحدي لارو تړل یو له مهمو اقدامونو څخه و چې د افغانستان اقتصاد ته یې ستونزې پیدا کړې.
افغانستان هغه وخت تر ډېره د سوداګرۍ لپاره د پاکستان له بندرونو څخه کار اخیسته. کله چې سرحدي لارې وتړل شوې، نو د افغانستان سوداګري له ستونزو سره مخ شوه. دا وضعیت د افغانستان حکومت دې ته اړ کړ چې د بدیلو لارو لټون وکړي.
د همدې ستونزو له امله افغانستان له شوروي اتحاد سره اقتصادي او ترانزیټي اړیکې پراخې کړې. شوروي اتحاد د افغانستان لپاره ځینې مهمې اقتصادي پروژې تمویل کړې او د سوداګرۍ بدیلې لارې یې برابرې کړې.
خو د پښتونستان موضوع د سیمې په سیاست کې یوه حساسه مسئله پاتې شوه. داود خان باور درلود چې دا موضوع باید د خلکو د ارادې له مخې حل شي، خو پاکستان بیا دا موضوع د خپلې ملي حاکمیت پر وړاندې یو ګواښ باله.
کله چې داود خان وروسته په ۱۹۷۳ میلادي کال کې د جمهوریت له اعلان وروسته ولسمشر شو، نو هغه هڅه وکړه چې د سیمې له هېوادونو سره متوازن سیاست غوره کړي. د هغه د ولسمشرۍ په وروستیو کلونو کې د پاکستان سره د اړیکو د ښه کولو ځینې هڅې هم وشوې.
د پښتونستان سیاست د داود خان د سیاسي فکر یوه مهمه برخه وه او د هغه د حکومت د کورنیو او بهرنیو سیاستونو پر لوری یې اغېز وکړ. تاریخپوهان دا موضوع د افغانستان او پاکستان د اړیکو له مهمو او حساسو فصلونو څخه ګڼي.
#له صدارت څخه استعفا
په ۱۹۶۳ میلادي کال کې محمد داود خان د صدراعظم له دندې استعفا ورکړه.
د دې استعفا تر شا یو شمېر سیاسي عوامل موجود وو، چې له پاکستان سره د اړیکو خرابوالی او د شاهي کورنۍ دننه سیاسي اختلافات یې مهم مثالونه ګڼل کېږي.
له استعفا وروسته هغه څو کاله له رسمي سیاست څخه لیرې پاتې شو.
#د ۱۹۷۳ کال کودتا او د جمهوریت اعلان
په ۱۹۷۳ میلادي کال کې محمد داود خان د افغانستان په تاریخ کې یو مهم سیاسي بدلون رامنځته کړ.
هغه د پوځ د ځینو افسرانو په مرسته د شاهي نظام پر ضد کودتا وکړه. په هغه وخت کې پاچا ظاهر شاه له هېواده بهر و.
د کودتا وروسته شاهي نظام پای ته ورسېد او افغانستان په رسمي ډول جمهوریت شو. محمد داود خان د هېواد لومړنی ولسمشر شو.
#د ولسمشرۍ دوره
د ولسمشر په توګه داود خان هڅه وکړه چې افغانستان یو خپلواک او پیاوړی دولت کړي. هغه د اقتصادي پرمختګ لپاره پروژې پیل کړې او د بهرني سیاست په برخه کې یې د متوازن سیاست هڅه وکړه.
په لومړیو کلونو کې هغه د شوروي اتحاد سره نږدې اړیکې درلودې، خو وروسته یې هڅه وکړه چې له نورو هېوادونو لکه ایران، هند او ځینو عربي هېوادونو سره اړیکې پراخې کړي.
د هغه حکومت هڅه وکړه چې اداري اصلاحات رامنځته کړي او د هېواد اقتصادي بنسټونه پیاوړي کړي.
#سیاسي ستونزې او مخالفتونه
د داود خان د حکومت پر مهال په هېواد کې ځینې سیاسي ستونزې هم موجودې وې.
د هغه حکومت د سیاسي ګوندونو فعالیت محدود کړی و او مخالف سیاسي جریانونه تر فشار لاندې وو. همدارنګه د پوځ او حکومت دننه ځینې اختلافات هم موجود وو.
دا ستونزې ورو ورو د سیاسي بې ثباتۍ سبب شوې.
#د ثور پېښه او د ژوند پای
د ۱۹۷۰ لسیزې په وروستیو کلونو کې د افغانستان سیاسي وضعیت ورو ورو پېچلی او ترینګلی کېده. د ولسمشر محمد داود خان حکومت که څه هم د اقتصادي پرمختګ او اداري اصلاحاتو ځینې هڅې کولې، خو له بلې خوا په هېواد کې د سیاسي ډلو ترمنځ اختلافات زیاتېدل. په ځانګړې توګه د چپي سیاسي جریانونو نفوذ په پوځ او دولتي ادارو کې د پام وړ شوی و.
په هغه وخت کې یو مهم سیاسي ګوند چې د افغانستان په سیاست کې یې اغېز درلود د د افغانستان د خلکو دموکراتیک ګوند و. دا ګوند دوه مهمې ډلې لرلې چې د “خلق” او “پرچم” په نومونو پېژندل کېدې. د دې ګوند ځینو غړو د پوځ په منځ کې هم نفوذ درلود او د حکومت له سیاستونو سره یې مخالفت کاوه.
د ۱۹۷۸ میلادي کال د اپرېل په میاشت کې سیاسي وضعیت لا پسې توند شو. د همدې ګوند یو مخکښ غړی میر اکبر خیبر په کابل کې ووژل شو. د هغه وژل کېدل د سیاسي کړکېچ د زیاتېدو سبب شول. د هغه جنازه په کابل کې په یوه لوی سیاسي لاریون بدله شوه او زرګونو کسانو پکې ګډون وکړ.
وروسته له دې پېښې حکومت د ګوند یو شمېر مشران ونیول. د دې نیونو له امله د پوځ دننه هغه افسران چې د دې ګوند ملاتړ یې کاوه، سخت اندېښمن شول. همدا وضعیت بالاخره د یوې پوځي کودتا سبب شو.
د ۱۹۷۸ میلادي کال د اپرېل په ۲۷مه نېټه د پوځ ځینو افسرانو د حکومت پر ضد پاڅون وکړ. دا پېښه وروسته د د ثور انقلاب په نوم مشهوره شوه. په دې ورځ پوځي ټانکونه او الوتکې د کابل مهمو ځایونو ته داخل شول او د حکومت پر مهمو تاسیساتو بریدونه وشول.
د کابل په ښار کې سختې جګړې پیل شوې. د ولسمشر ماڼۍ چې ارګ بلل کېده، د جګړې اصلي مرکز وګرځېد. د حکومت وفادارو ځواکونو هڅه وکړه چې د کودتا مخه ونیسي، خو د پوځ د هغو افسرانو شمېر زیات و چې د پاڅون ملاتړ یې کاوه.
ویل کېږي چې ولسمشر داود خان د ارګ په ماڼۍ کې تر وروستۍ شېبې پورې د مقاومت پرېکړه کړې وه. هغه د تسلیمېدو پر ځای د جګړې لاره غوره کړه. د جګړې پر مهال د ارګ ماڼۍ د ټانکونو او الوتکو تر برید لاندې راغله او بالاخره د کودتا کوونکو ځواکونو له لوري ونیول شوه.
د همدې پېښې په ترڅ کې ولسمشر داود خان، د هغه ورور محمد نعیم خان او د هغه د کورنۍ یو شمېر غړي ووژل شول. د دې پېښې دقیق جزییات د تاریخپوهانو ترمنځ تر اوسه هم د بحث موضوع ده، خو ډېری روایتونه وايي چې داود خان د خپلې کورنۍ له څو غړو سره یو ځای د ارګ په ماڼۍ کې ووژل شو.
د ثور پېښې سره د افغانستان سیاسي نظام په بشپړ ډول بدل شو. د شاهي کورنۍ د یوه غړي له لوري جوړ شوی جمهوریت پای ته ورسېد او پر ځای یې نوی کمونیستي حکومت واک ته ورسېد.
د داود خان مړینه د افغانستان په معاصر تاریخ کې یو مهم او دردناک فصل ګڼل کېږي. د هغه له وژل کېدو وروسته افغانستان د اوږدې سیاسي بې ثباتۍ، کورنیو جګړو او نړیوالو سیاسي سیالیو په لور داخل شو. د همدې پېښې اغېزې د افغانستان پر راتلونکو لسیزو ژور سیاسي او ټولنیز اثرات پرېښودل.
#شخصیت او ځانګړتیاوې
محمد داود خان یو قوي اراده لرونکی، ملي احساس لرونکی او زړور سیاستوال بلل کېږي.
هغه د قوي حکومت پلوی و او باور یې درلود چې افغانستان باید یو پیاوړی او خپلواک دولت وي.
د هغه د شخصیت مهمې ځانګړتیاوې دا وې:
قوي مشرتابه
ملي احساس
سیاسي جرئت
د اقتصادي پرمختګ هڅه
#تاریخي ارزونه او میراث
د محمد داود خان د شخصیت او حکومت په اړه د تاریخپوهانو نظرونه بېلابېل دي. ځینې هغه د افغانستان د پرمختګ غوښتونکی او اصلاح غوښتونکی مشر بولي، خو ځینې نور بیا د هغه سیاسي تګلارې د سیاسي بې ثباتۍ لامل ګڼي.
خو یوه خبره روښانه ده چې محمد داود خان د افغانستان په معاصر تاریخ کې یو مهم او اغېزمن شخصیت و. د هغه سیاستونو د هېواد پر سیاسي مسیر ژور اغېز پرېښود.
نن ورځ هم د هغه نوم د افغانستان د سیاسي تاریخ په مهمو څپرکو کې یادېږي.
