پښتانه څوک دي؟

پښتانه څوک دي؟سریزهپښتانه د افغانستان او د سیمې له هغو سترو تاریخي قومونو څخه دي چې هویت یې یوازې په یوه کلمه، یوه قبیله، یوه شجره، یا یوه سیاسي پوله کې نه ځایېږي. پښتون هغه څوک دی چې د پښتو ژبې، پښتني دود، قبیلوي حافظې، تاریخي وطن، مېړانې، جرګې، ننواتې، مېلمه‌پالنې او د عزت له هغه ټولنیز نظام سره تړاو لري چې د پېړیو په اوږدو کې یې د دې ولس پېژندنه جوړه کړې ده.پښتانه د اوسني افغانستان په جنوب، ختیځ، جنوب لوېدیځ، کابل، شمالي مېشتو سیمو، او د اوسني پاکستان په خیبر پښتونخوا، پخوانیو قبایلي سیمو، شمالي بلوچستان، کراچۍ او نورو ښارونو کې پراخ مېشت دي. خو د پښتنو تاریخي وطن یوازې د نننیو سیاسي پولو خبره نه ده؛ دا د هندوکش له لمنو، د کندهار له زاړه تمدني چاپېریاله، د سلیمان غرونو، د سپین غر له درو، د کوهستاني او قبایلي لارو، او د هند ـ افغانستان د پخوانیو سوداګریزو او پوځي لارو سره تړلی اوږد تاریخ دی.لنډه او علمي خبره دا ده: پښتانه یو لرغونی، خپلواک، پښتو ژبی، قبایلي ـ تاریخي قوم دی، چې د افغانستان او د سیمې په غرنیو، کرنیزو، ښاري او سرحدي چاپېریالونو کې د اوږده وخت په ترڅ کې جوړ، پیاوړی او سیاسي شوی دی.⸻د نوم مسئله: پښتون، افغان، پټاند پښتنو د نومونو په اړه درې مهم اصطلاحات ډېر راځي: پښتون/پختون، افغان، او پټان/پټهان.پښتون د قوم خپل نوم دی. په بېلابېلو لهجو کې پښتون، پختون، پښتانه، پختانه او پښتانه ویل کېږي. دا نوم له ژبې، قوم، دود او ټولنیز هویت سره تړلی دی.افغان په پخوانیو اسلامي او منځنیو پېړیو متونو کې ډېر ځله د پښتنو لپاره کارول شوی دی. حدود العالم، العتبي، البیروني، ابن بطوطه او نور راویان د «افغان» نوم د هغو غرنیو او قبایلي خلکو لپاره یادوي چې د کابل، غزني، کوه سلیمان، هندوستان لوېدیځو غرونو او اړوندو سیمو سره تړلي وو. وروسته، په معاصر افغانستان کې «افغان» د دولت د تابعیت نوم شو؛ یعنې نن د افغانستان هر تبعه افغان بلل کېږي، که پښتون وي، تاجک وي، هزاره وي، ازبک وي، ترکمن وي، نورستانی وي او که بل قوم.پټان/پټهان هغه نوم دی چې په هند او برصغیر کې ډېر کارول شوی. دا نوم د پښتنو لپاره د هندوستاني، اردو او استعماري روایتونو برخه ده، خو پښتانه عموماً خپل ځان ته «پښتون» یا «افغان» وايي.نو د نومونو لنډ فرق داسې دی: پښتون د قوم خپل نوم دی؛ افغان پخوا ډېری وخت د پښتنو لپاره کارېده او اوس د افغانستان د تابعیت نوم هم دی؛ پټان/پټهان د برصغیر بهرنی نوم دی.⸻د پښتنو لرغونی شالیدد پښتنو د اصل په اړه باید له افراط او تفریط دواړو ځان وساتل شي. دا خبره علمي نه ده چې پښتانه یوازې له یوه نیکه، یوه ځای، یا یوه افسانوي نسل څخه راوتلي دي. همدارنګه دا هم ناسم دي چې د پښتنو تاریخي ژوروالی انکار شي. د پښتنو اوسنی وطن د لرغونو تمدنونو، لارو، غرونو، قبایلو او امپراتوریو د تېرېدو سیمه وه.د افغانستان جنوب، ختیځ، کندهار، زابل، غزني، کابل، ننګرهار، پکتیا، پکتیکا، خوست، سپین غر، سلیمان غرونه او د هند لوېدیځې لارې له ډېر پخوا د تمدني تګ راتګ سیمې وې. زاړه کندهار کې د لرغونو ډبرلیکونو، سکو، بودايي آثارو او پخوانیو کلاوو شتون ښيي چې دا سیمه له اسلامه ډېر مخکې هم د سیاست، سوداګرۍ، ژبو او کلتورونو مهم مرکز و.ځینې پوهان د ریګوېدا په لرغوني متن کې د Paktha/Pakthas نوم د پښتنو له پخواني نوم سره تړي. همدارنګه په یوناني روایتونو کې د Pactyans نوم یاد شوی. خو علمي احتیاط دا دی چې دا نومونه د احتمالي تاریخي اړیکې شاهدان دي، نه قطعي شجره. یعنې موږ ویلای شو چې د پښتنو د نوم او وطن لپاره ډېر لرغوني اشارې شته، خو دا نه شو ویلای چې هر لرغونی نوم په مستقیم ډول د ننني پښتون بشپړ معادل دی.⸻په منځنیو پېړیو کې د افغان نوم څرګندېدلد پښتنو د تاریخي پېژندنې تر ټولو مهم او روښانه پړاو د اسلامي دورې متون دي. په دې متونو کې د «افغان» نوم په تدریجي ډول ښکاري او له غرنیو قبایلو، جګړه‌مارو ډلو، سرحدي خلکو او د هند لوېدیځو لارو سره تړل کېږي.حدود العالم، چې په ۱۰مه پېړۍ کې لیکل شوی، د افغانانو نوم یادوي. دا د «افغان» نوم له پخوانیو جغرافیایي اسنادو څخه یو مهم شاهد دی.ابو نصر العتبي، چې د غزنوي دربار راوي و، افغانان او خلجیان د هغو غرنیو خلکو په توګه یادوي چې د سبکتګین او غزنوي ځواک له سیاسي او پوځي چاپېریال سره تړلي وو.ابوریحان البیروني په خپل اثر کتاب الهند کې د هند لوېدیځو غرونو ته اشاره کوي او هلته د افغان قبایلو یادونه کوي. دا روایت ښيي چې د ۱۱مې پېړۍ په شاوخوا کې «افغان» یو پېژندل شوی قومي ـ جغرافیایي نوم و.ابن بطوطه، چې په ۱۴مه پېړۍ کې کابل ته راغلی، د کابل خلک او شاوخوا غرني قومونه د افغانانو په نوم یادوي. د ده روایت هم دا ثابتوي چې افغان نوم د اسلامي نړۍ د سفرنامو او جغرافیې په متنونو کې ثابت ځای موندلی و.له دې اسنادو ښکاري چې د ۱۰مې تر ۱۴مې پېړۍ پورې «افغان» د پښتنو د تاریخي پېژندنې یو مهم نوم و.⸻پښتو ژبه؛ د پښتني هویت بنسټپښتو د پښتنو د هویت تر ټولو ژوره ستنه ده. قومونه کله کله له ځمکې، دولت، دین یا شجرې سره پېژندل کېږي، خو پښتانه تر ټولو ښکاره د خپلې ژبې له لارې پېژندل شوي دي. پښتو نه یوازې د خبرو وسیله ده، بلکې د پښتنو د فکر، غیرت، لنډیو، ټپو، متلونو، جرګو، حماسې، تصوف، سیاست او ولسي حافظې ژبه ده.پښتو څو لویې لهجې لري. د کندهار، هلمند او جنوب لوېدیځې سیمې لهجه عموماً نرمه او کلاسیکه بڼه لري. د ننګرهار، پېښور، سوات او یوسفزیو لهجه بیا د ختیځې پښتو رنګ لري. د وزیرستان، بنو، کرک، کوهاټ او قبایلي سیمو لهجې خپل ځانګړي غږونه او کلمې لري. د غزني، لوګر، کابل او مرکزي سیمو پښتو بیا د منځنۍ لهجې ځانګړتیاوې لري.د پښتو ادبي تاریخ ډېر پیاوړی دی. د خوشحال خان خټک، رحمان بابا، عبدالقادر خان خټک، حمید مومند، پیر روښان، کاظم خان شیدا، او وروسته د معاصر ادب لیکوالانو او شاعرانو پښتو د یو ولسي او فکري تمدن ژبه ګرځولې ده.خوشحال خان خټک پښتو ته د غیرت، سیاست، قلم او توري ژبه ورکړه. رحمان بابا پښتو ته د تصوف، مینې، اخلاقو او انسانیت ژبه ورکړه. پیر روښان پښتني دیني او فکري خوځښت ته یوه ځانګړې فکري بڼه ورکړه.⸻پښتونولي؛ د پښتنو اخلاقي او ټولنیز قانونپښتونولي د پښتنو د دود، عزت، عدالت او ټولنیز نظم نوم دی. دا رسمي لیکلی قانون نه دی، خو په پښتني ټولنه کې یې د پېړیو لپاره د اخلاقو او چلند د اصولو رول لوبولی دی.د پښتونولۍ مهم اصول دا دي:مېلمه‌پالنه: مېلمه ته عزت ورکول د پښتني ژوند له سترو ارزښتونو څخه دی. ننواتې: که څوک په عاجزۍ د پناه یا بخښنې غوښتنه وکړي، د پښتني عرف له مخې باید ورته لاره ورکړل شي. جرګه: جرګه د پرېکړې، مشورې، سولې او ټولنیز عدالت دودیزه اداره ده. بدل او ننګ: د عزت ساتنه، د ظلم پر وړاندې درېدل او د خپل حق غوښتنه د پښتني اخلاقو برخه ده. وفا او رښتینولي: وعده، خبره، لوظ او امانت د پښتنو په دود کې ډېر اهمیت لري. حیا او عزت: د کور، ناموس، کلي، ټبر او قوم عزت د پښتني ټولنیز ذهن مهم محور دی.خو پښتونولي باید په ړنده توګه رومانتيکه نه شي. هر دود د وخت، سیاست، اقتصاد او جګړو له اغېزو سره بدلېږي. پښتونولي هم په بېلابېلو سیمو کې یو شان نه ده عملي شوې. په ځینو ځایونو کې یې د سولې او عدالت رول لوبولی، په ځینو ځایونو کې بیا د بدل او اوږدو دښمنیو سبب هم شوې ده. علمي انصاف دا دی چې پښتونولي هم د پښتني هویت ویاړ دی او هم د نقد وړ ټولنیز نظام.⸻قبایل او ټولنیز جوړښتپښتانه د قبایلو، ټبرونو، خېلونو او کورنیو په بنسټ یو پراخ ټولنیز جوړښت لري. د پښتنو دودیزه نسب‌نامه عموماً څو لویې څانګې یادوي: سربني، بېټني، غرغښتي، کرلاڼي او نورې اړوندې ډلې. خو دا نسب‌نامې یوازې تاریخي واقعیت نه، بلکې د ټولنیز نظم، اتحاد، سیاست او حافظې وسیلې هم دي.له لویو پښتني فدراسیونونو او قبایلو څخه دا نومونه ډېر مشهور دي:دراني، غلجي، یوسفزي، خټک، مومند، افریدي، شینواري، وزیر، محسود، توري، بنګښ، اورکزي، ځدراڼ، منګل، ځاځي، سلېمانخېل، کاکړ، اڅکزي، نورزي، بارکزي، پوپلزي، الکوزي، اسحاقزي، علیزي، ساپي، وردګ، اندړ، توخي، هوتک او نور.خو باید پام وشي چې قبایل تل یوازې د وینې او نسب مسئله نه وي. ډېر وخت قبیله د سیاست، ځمکې، ژبې، اتحاد، ګډ ژوند او ګډې ګټې جوړښت هم وي. ځینې لوی فدراسیونونه لکه دراني او غلجي د تاریخ په اوږدو کې سیاسي رول هم درلود. د احمد شاه دراني له دورې وروسته دراني قبایل د افغان دولت په جوړښت کې ډېر مهم شول. غلجي قبایل بیا د هوتکي دولت، غزنوي ـ کابل زون، او وروسته په افغانستان کې د ګڼو سیاسي بدلونونو مهمه برخه پاتې شوي.⸻د پښتنو سیاسي تاریخد پښتنو سیاسي تاریخ یوازې د قبیلو تاریخ نه دی؛ دا د دولتونو، سلطنتونو، پاڅونونو، مهاجرتونو او سرحدونو تاریخ هم دی.په اسلامي دوره کې افغانان/پښتانه د غزنوي، غوري، لودي، سوري، مغلي، صفوي، هوتکي، دراني او وروسته د افغانستان د دولتونو له سیاست سره تړلي وو.لودي کورنۍ په هند کې د افغان اصل سلطنتي کورنۍ وه چې د ډهلي سلطانۍ وروستۍ واکمنه کورنۍ ګڼل کېږي. شېرشاه سوري د افغان سیاست او ادارې یو لوی نوم دی چې د هند په تاریخ کې یې اداري اصلاحات، سړکونه، مالیاتي نظام او پوځي ځواک مشهور دي. میرویس نیکه هوتک په کندهار کې د پردي واک پر ضد پاڅون وکړ او د هوتکي دولت بنسټ یې کېښود. احمد شاه دراني په ۱۷۴۷م کې د افغان دولت هغه بنسټ کېښود چې وروسته د افغانستان د معاصر دولت تاریخي سرچینه وبلل شوه.له احمد شاه دراني وروسته پښتانه د افغانستان د دولت په جوړښت کې مرکزي رول لري. دراني سلطنت، بارکزي واکمني، د امیر عبدالرحمان خان دولت‌جوړونه، د امان الله خان اصلاحات، د شلمې پېړۍ سیاسي بدلونونه، جمهوریتونه، جهاد، طالبان، جمهوریت او اوسنی حالت ټول د پښتني سیاست له بحثه جلا نه دي.خو دا هم مهمه ده چې پښتانه یوازې واکمن نه وو؛ په بېلابېلو دورو کې یې جګړې، کډوالۍ، بې‌ځایه کېدل، استعماري فشارونه، د ډیورنډ کرښې وېش، قبایلي محدودیتونه او د نړیوال سیاست تاوانونه هم ګاللي دي.⸻ډیورنډ کرښه او د پښتنو وېشلپه ۱۸۹۳م کې د امیر عبدالرحمان خان او برتانوي هند تر منځ د ډیورنډ کرښه وټاکل شوه. دا کرښه د پښتنو تاریخي وطن په دوو سیاسي برخو ووېشه. یوه برخه د افغانستان دننه پاتې شوه، بله برخه د برتانوي هند تر ادارې لاندې راغله، چې وروسته د پاکستان برخه شوه.د ډیورنډ کرښې له امله ډېر پښتانه داسې ووېشل شول چې یو ټبر، یوه قبیله، یو کلی او حتی یوه کورنۍ د پولې دواړو غاړو ته پاتې شوه. وزیر، محسود، مومند، شینواري، ځاځي، منګل، ځدراڼ، توري، بنګښ، افریدي او نور قبایل د دې وېش ژوندي مثالونه دي.د برتانوي هند په دوره کې پخوانۍ قبایلي سیمې د ځانګړو قوانینو، پوځي عملیاتو، مالکي نظام، او سرحدي ادارې لاندې وې. دا حالت تر ډېره وخته دوام وکړ. په ۲۰۱۸م کې پخوانۍ FATA له خیبر پښتونخوا سره یوځای شوه، خو د پښتنو د سیاسي، امنیتي او حقوقي ستونزو بحث لا هم پای ته نه دی رسېدلی.⸻دین او روحاني تاریخاوسني پښتانه په لوی اکثریت مسلمانان دي، او د سني حنفي مذهب پیروي پکې ډېره ده. خو د پښتنو د سیمې دیني تاریخ تر اسلامه ډېر پخوانی دی. د کندهار، ننګرهار، بامیان، ګندهارا او اړوندو سیمو لرغوني آثار ښيي چې د اسلام تر راتګ مخکې په دې جغرافیه کې بودایي، هندي، یوناني ـ باکتري، سیمه‌ییز او نور دیني دودونه موجود وو.اسلام پښتني سیمو ته په تدریجي ډول راغی. د غزنویانو، غوریانو، صوفيانو، علماوو، خانقاهونو، قبایلي مشرانو او سوداګریزو لارو له لارې اسلامي هویت ورو ورو پیاوړی شو. وروسته پښتانه د اسلامي نړۍ په پوځي، علمي، صوفي او سیاسي تاریخ کې مهم رول ته داخل شول.د پښتنو په دیني تاریخ کې روښاني تحریک ډېر مهم دی. پیر روښان د ۱۶مې پېړۍ هغه فکري او روحاني شخصیت و چې د پښتني چاپېریال په دننه کې یې د دین، فکر، سیاست او ژبې یو ځانګړی خوځښت رامنځته کړ. روښانیان یوازې مذهبي ډله نه وه؛ هغوی د پښتو لیک، فکر او ټولنیز بدلون په تاریخ کې هم ځای لري.⸻پښتني کلتور او ولسي حافظهپښتني کلتور د کلي، حجرې، جرګې، ټپې، اتڼ، جامو، پګړۍ، مېلمه‌پالنې، شفاهي ادب او کورني نظم مجموعه ده.حجره د پښتني ټولنې یو مهم ځای و. دلته مېلمانه کېناستل، جرګې کېدې، مشران خبرې کولې، ځوانان روزل کېدل، کیسې، متلونه، ټپې او تاریخي روایتونه اورېدل کېدل.ټپه/لنډۍ د پښتني ولسي ادب تر ټولو ژوره خزانه ده. په دوه نیمو مصرعو کې د مینې، بېلتون، جګړې، وطن، غیرت، ښځې، کډوالۍ، درد او ټولنیز ژوند داسې انځور وړاندې کوي چې د اوږدو کتابونو ځای نیسي.اتڼ د خوښۍ، ګډ حرکت، جګړه‌ییزې روحیې او ټولنیز اتحاد نښه ده. پګړۍ/لنګوټه د عزت، مشرۍ او ټولنیز مقام نښه ګڼل شوې. مېلمه‌پالنه د پښتنو د نړیوال شهرت له مهمو ځانګړنو څخه ده.پښتني کلتور یوازې نارینه‌محور روایت نه دی. د پښتنو ښځو هم په ټپو، ویرنو، ولسي سندرو، کورني نظم، مېړانې، کډوالۍ، تعلیم او ټولنیز مقاومت کې ژور نقش لوبولی دی. د پښتني ادب ډېری ژورې ټپې د ښځینه احساس، درد او اعتراض غږ دی.⸻پښتانه او معاصر سیاستپه معاصر وخت کې پښتني هویت څو پوړونه لري. یو پښتون کېدای شي په افغانستان کې افغان تبعه وي، په پاکستان کې پاکستانی تبعه وي، په هند کې پټان کورنۍ پورې تړاو ولري، په خلیج کې مهاجر وي، یا په اروپا او امریکا کې د دیاسپورا برخه وي. خو ژبه، حافظه، نوم، دود او قومي تړاو یې له پښتني هویت سره نښلوي.په افغانستان کې پښتانه د دولت، جګړې، سولې، قومیت، ژبې، مرکز او ولایتونو د سیاست مهمه برخه دي. خو دا ناسمه ده چې ټول پښتانه د یوې ډلې، یوې سیاسي نظریې یا یوه حکومت استازي وګڼل شي. پښتانه کې دیني خلک شته، ملتپال شته، چپ‌اړخي شته، لیبرال شته، قومي مشران شته، ښاري ځوانان شته، ښځینه فعالانې شته، لیکوالان شته، طالبان شته، د طالبانو مخالفان شته، جمهوریت‌پال شته، بې‌طرفه ولسي خلک شته.په پاکستان کې هم پښتني سیاست بېلابېل رنګونه لري: عوامي نیشنل ګوند، مذهبي ګوندونه، قبایلي مشران، مدني خوځښتونه، د پښتون تحفظ موومنټ، ځوانان، محصلین، لیکوالان او د حق غوښتنې نور جریانونه. له همدې امله د «پښتون» نوم باید د یوې سیاسي ډلې سره محدود نه شي.⸻د پښتنو د اصل په اړه مشهورې نظریېد پښتنو د اصل په اړه څو نظریې شته:۱. قیس عبدالرشید او بنی‌اسرائیلي روایت: دا روایت په مخزن افغاني او ځینو شجرو کې راغلی. د دې له مخې پښتانه د قیس عبدالرشید له نسله ګڼل کېږي. دا روایت د پښتنو د هویتي حافظې مهمه برخه ده، خو معاصره علمي څېړنه یې د قطعي تاریخي اصل په توګه نه مني.۲. لرغوني Paktha/Pactyan نظریه: ځینې پوهان د ریګوېدا Paktha او د یوناني Pactyans نومونه له پښتنو سره تړي. دا نظریه د نوم او جغرافیې له مخې د پام وړ ده، خو قطعي ثبوت نه بلل کېږي.۳. سیمه‌ییز ـ تاریخي جوړښت: د معاصرې علمي څېړنې له مخې تر ټولو متوازنه نظریه دا ده چې پښتانه د خپلې تاریخي جغرافیې، پښتو ژبې، قبایلي جوړښت، اسلامي دورې د افغان نوم، او د دولت‌جوړونې اوږدو پروسو په ترڅ کې د یو لوی قوم په توګه راڅرګند شوي دي. یعنې پښتانه یو ساده، له یوه ځایه راوتلی، بې‌بدل قوم نه دی؛ بلکې د خپل وطن د اوږده تاریخ محصول دی.⸻پایلهپښتانه هغه ولس دی چې نوم یې په پخوانیو متونو کې د افغان په بڼه راغلی، ژبه یې پښتو ده، تاریخي وطن یې د افغانستان له جنوب او ختیځه تر سلیمان غرونو، سپین غر، خیبر، وزیرستان، کندهار، غزني، کابل، ننګرهار، پکتیا، پکتیکا، خوست، هلمند، زابل او د اوسني پاکستان تر پښتني سیمو پورې غځېدلی دی.پښتانه نه یوازې قبیله ده، نه یوازې ژبه ده، نه یوازې د دولت نوم دی، او نه یوازې د سرحد خلک دي. پښتانه د ژبې، تاریخ، دود، قبایلو، سیاست، ادب، دین، کډوالۍ، مقاومت او حافظې یو لوی ولس دی.که په یوه جمله کې وویل شي:پښتانه د پښتو ژبې، افغان تاریخي نوم، پښتونولۍ، جرګې، مېلمه‌پالنې، قبایلي حافظې، او د افغانستان ـ سلیمان غرونو د اوږده تاریخ هغه ولس دی چې په سیمه کې یې د دولت، ادب، جګړې، سولې، دین، کلتور او هویت په جوړولو کې ژور نقش لوبولی دی.⸻ لیکنه او راټولونه: پښتو ګهیځ مآخذ او راویان۱. حدود العالم، نامعلوم جغرافیه‌لیکوال، ۱۰مه پېړۍ؛ د افغان نوم له پخوانیو جغرافیایي یادونو څخه. ۲. ابو نصر العتبي، کتاب الیمیني/تاریخ یمینې؛ د غزنوي دورې راوي، د افغانانو او خلجیانو یادونه. ۳. ابوریحان البیروني، کتاب الهند؛ د هند لوېدیځو غرونو کې د افغان قبایلو یادونه. ۴. ابن بطوطه، سفرنامه؛ د کابل او شاوخوا افغانانو یادونه. ۵. نعمت‌الله هروي، مخزن افغاني؛ د پښتنو/افغانانو شجروي او هویتي روایتونه. ۶. بابر، بابرنامه؛ د کابل، پښتنو او افغان قبایلو په اړه تاریخي یادونې. ۷. ریګوېدا، ۷.۱۸.۷؛ د Paktha نوم لرغونی یادښت، د احتیاط وړ تاریخي اشاره. ۸. Encyclopaedia Britannica، مقالې: Pashtun, Pashto Language, Ahmad Shah Durrani, Lodi Dynasty, Khushhal Khan Khattak, Abdul Ghaffar Khan. ۹. Encyclopaedia Iranica، مقالې: Abdali, Durrani, Ghilzai, Kandahar Pre-Islamic Monuments. ۱۰. Lutz Rzehak, Doing Pashto: Pashtunwali as the Ideal of Honourable Behaviour. ۱۱. Nile Green, Tribe, Diaspora, and Sainthood in Afghan History. ۱۲. Shah Mahmoud Hanifi, The Pashtun Counter-Narrative. ۱۳. Imperial Gazetteer of India: North-West Frontier Province؛ د برتانوي سرحدي ادارې او قبایلي سیمو اسناد. ۱۴. د افغانستان اساسي قوانین، ۱۹۲۳ او ۲۰۰۴؛ د افغان تابعیت، رسمي ژبو او دولت جوړښت اړوند مواد. ۱۵. د پاکستان ۲۰۲۳ سرشمېرنې ژبني معلومات؛ د پښتو ویونکو د معاصر شمېر لپاره رسمي ژبنی شاخص.