د فرانز کافکا «پلار ته لیک» مې چې ولوست، داسې راته ښکاره شوه لکه دا لیک یوازې د کافکا د خپل پلار لپاره نه وي لیکل شوی، بلکې د هغو میلیونونو ماشومانو د زړه غږ وي، چې په کورونو کې یې خبرې بندې شوې، احساسات یې سپک وشمېرل شول، جرأت یې مات شو، او شخصیت یې د «ادب» په نوم تر پښو لاندې شو.
کافکا په خپل لیک کې له پلار سره خبرې کوي؛ خو دا خبرې یوازې د یوه زوی او پلار تر منځ عادي شکایتونه نه دي. دا د هغه انسان درد دی چې په ماشومتوب کې یې له وېرې، تحقیر، سختۍ، بېباورۍ او رواني فشار سره ژوند کړی. کله چې انسان دا لیک لولي، په ناڅاپي ډول ورسره دا پوښتنه پیدا کېږي: ایا کافکا یوازې د اروپا یو غمجن لیکوال و، که د زموږ د کلیو، ښارونو او کورونو د ډېرو ماشومانو انځور هم دی؟
زموږ په ټولنه کې لا هم ډېر ماشومان د پلار، مور، مشر ورور، نیکه، تره او د کور د نورو مشرانو په وړاندې د خبرو حق نه لري. که ماشوم د مېلمه مخې ته یوه خبره وکړي، ورته ویل کېږي: «غلی شه!» که د مشرانو په مجلس کې څه ووايي، ویل کېږي: «د مشرانو له مخې ماشومان نه غږېږي!» که پښې وغځوي، ویل کېږي: «بېادبه یې!» که پوښتنه وکړي، ورته ویل کېږي: «ډېر مه پوهېږه!» او که خپل نظر څرګند کړي، نو ځواب یې اکثره دا وي: «ته لا ماشوم یې، څه پوهېږې؟»
همدا ځای دی چې ماشوم ورو، ورو له خپل ځان څخه شرمېږي. هغه فکر کوي چې زما خبرې ارزښت نه لري، زما احساسات مهم نه دي، زما غوښتنې بېځایه دي، او زما شخصیت باید تل د نورو تر سیوري لاندې پاتې شي. دا یوازې د یوه کور ستونزه نه ده؛ دا یوه لویه ټولنیزه او رواني ستونزه ده.
#فرانز کافکا څوک و؟
فرانز کافکا د نړۍ د ادبیاتو یو له هغو نومونو څخه دی چې د انسان د وېرې، یوازېتوب، بېوسۍ، رواني فشار او ټولنیز بندیز انځور یې په بېساري ډول وړاندې کړی دی. هغه په ۱۸۸۳ کال کې د پراګ په ښار کې وزېږېد. پراګ هغه مهال د اتریش ـ هنګري د سترواکۍ برخه وه. کافکا په یوه یهودي کورنۍ کې نړۍ ته راغی. پلار یې هرمان کافکا یو سوداګر و؛ سخت، واکمن، توند مزاجه او د کور پر فضا غالب انسان. مور یې جولي کافکا نسبتاً نرمه او بااحساسه ښځه وه، خو د پلار د سخت سیوري له امله یې د زوی د رواني دردونو د کمولو توان ډېر نه درلود.
کافکا د قانون زده کړې وکړې او وروسته یې په بیمهيي اداره کې دنده ترسره کړه. د ورځې به یې رسمي کار کاوه، خو د شپې به یې لیکل. د هغه ژوند له دننه له وېرې، شک، اضطراب، ناروغۍ، یوازېتوب او د پلار له سیوري سره تړلی و. کافکا هېڅکله په خپل ژوند کې ځان بشپړ آزاد انسان ونه ګاڼه. هغه داسې احساس کاوه لکه د ناپېژندل شوې محکمې، ناپېژندل شوي جرم او ناپېژندل شوي قضاوت لاندې ژوند کوي. همدا احساس د هغه په مشهورو اثارو کې هم ښکاري، لکه: محاکمه، کلا، مسخ او پلار ته لیک.
کافکا په ۱۹۲۴ کال کې د نري رنځ له ناروغۍ ومړ. عمر یې یوازې ۴۰ کاله و. خو له مرګ وروسته یې نوم د نړۍ د ادبیاتو له سترو نومونو سره یو ځای شو. نن ورځ کافکا یوازې یو لیکوال نه، بلکې د انسان د رواني بندیز، ټولنیز فشار او وجودي اضطراب یو سمبول ګڼل کېږي.
#«پلار ته لیک» څه ډول اثر دی؟
«پلار ته لیک» کافکا په ۱۹۱۹ کال کې ولیکه. دا لیک نږدې سل مخه دی او په ظاهر کې د زوی له خوا پلار ته یو شخصي لیک ښکاري؛ خو په حقیقت کې دا د یوه انسان د ټپي شوي شخصیت ژوره شننه ده. کافکا په دې لیک کې خپل پلار ته وایي چې ستا سخت چلند، ستا توند الفاظ، ستا تحقیر، ستا امرونه، ستا لهجې او ستا بېرحمه قضاوت زما پر شخصیت داسې سیوری وغوړاوه چې زه یې تر پایه ونه شوای پرېښودلی.
کافکا خپل پلار ته لیکي چې زه ستا په وړاندې تل کمزوری وم. ته په کور کې لوی، غښتلی، لوړ غږ لرونکی، پرېکړه کوونکی او امر کوونکی انسان وې؛ خو زه یو وېرېدلی، نازک، حساس او بېجرأته ماشوم وم. ستا غږ زما لپاره یوازې د پلار غږ نه و، بلکې د حکم، سزا، شرم او وېرې غږ و.
هغه خپل پلار ته دا هم وایي چې تا به ځینې کارونه په نورو کې بد ګڼل، خو پخپله به دې هغه عادي ګڼل. ستا معیارونه د ځان لپاره یو ډول وو او د نورو لپاره بل ډول. دا تضاد د ماشوم ذهن ګډوډوي. ماشوم نه پوهېږي چې رښتیا څه دي او ناسم څه دي؛ ځکه هغه ویني چې پلار په خوله یوه خبره کوي، خو په عمل کې بله.
همدا د کافکا د لیک تر ټولو دردناکه برخه ده: یو ماشوم یوازې له وهلو نه ماتېږي، یوازې له لوږې نه کمزوری کېږي، یوازې له بېوزلۍ نه نه ځپل کېږي؛ بلکې تر ټولو ډېر هغه وخت ماتېږي چې د هغه احساسات ونه منل شي، شخصیت یې سپک شي، خبرې یې بندې شي، او پلار یا مور یې د مینې پر ځای د وېرې سرچینه شي.
#کافکا او زموږ کورني ماحول
کله چې د کافکا «پلار ته لیک» لولو، نو زموږ د ډېرو کورونو تصویر راته مخې ته درېږي. زموږ په کورونو کې لا هم د ماشوم تربیه ډېر وخت له وېرې، چوپتیا، امر او سزا سره تړل شوې ده. موږ فکر کوو چې ماشوم باید غلی وي، سر یې ټیټ وي، پوښتنه ونه کړي، د مشرانو خبره بېله بحثه ومني، خپل احساسات پټ کړي او یوازې هغه څه وکړي چې ورته ویل کېږي.
خو دا تربیه نه ده؛ دا د شخصیت ماتول دي.
ماشوم چې د مېلمه مخې ته غږېږي، کېدای شي بېادبه نه وي؛ کېدای شي ځان څرګندوي. ماشوم چې پوښتنه کوي، کېدای شي سرکشه نه وي؛ کېدای شي پوهېدل غواړي. ماشوم چې نظر ورکوي، کېدای شي نافرمانه نه وي؛ کېدای شي فکر کوي. ماشوم چې ژاړي، کېدای شي کمزوری نه وي؛ کېدای شي د زړه درد لري.
زموږ ستونزه دا ده چې موږ ډېر وخت د ماشوم طبیعي حرکتونه د بېادبۍ په نوم وژنو. د ماشوم پوښتنه ردوو، د ماشوم احساس سپکوو، د ماشوم ژړا کمزوري ګڼو، د ماشوم خبرې بېمعنا بولو، او بیا وروسته شکایت کوو چې زموږ ځوانان ولې بېجرأته دي، ولې دروغ وایي، ولې پرېکړه نه شي کولی، ولې د خپل حق غوښتنه نه کوي، ولې په ځان باور نه لري، ولې له ټولنې تښتي، ولې یوازېتوب غوره کوي، او ولې له ژور خپګان سره مخ کېږي.
ځواب ډېر ساده دی: ځکه موږ د هغوی شخصیت په ماشومتوب کې نه دی ساتلی.
#د ماشوم چوپتیا ادب نه دی
زموږ په ټولنه کې ډېر وخت چوپ ماشوم «ادبناک» ګڼل کېږي. هغه ماشوم چې په مجلس کې نه غږېږي، پوښتنه نه کوي، ځان نه څرګندوي، تل سر ټیټ نیسي او هر څه مني، خلکو ته ډېر ښه ښکاري. خو له رواني پلوه کېدای شي دا ماشوم ادبناک نه، بلکې وېرېدلی وي.
ادب دا نه دی چې ماشوم وډار شي. ادب دا نه دی چې ماشوم خپل احساسات پټ کړي. ادب دا نه دی چې ماشوم په کور کې د زنداني په څېر ژوند وکړي. ادب دا دی چې ماشوم ته د خبرو طریقه ورزده شي، د احترام معنا ور وښودل شي، د پوښتنې حق ورکړل شي، د مشر او کشر تر منځ د سالمې اړیکې فضا جوړه شي.
که ماشوم د پلار په وړاندې خبرې نه شي کولی، سبا به د استاد په وړاندې هم خپل حق نه شي غوښتلی. که د مور په وړاندې خپل درد نه شي ویلای، سبا به د ژوند له ملګري سره هم سالمه اړیکه نه شي جوړولی. که په کور کې یې نظر سپک شي، سبا به په ټولنه کې هم ځان بېارزښته ګڼي.
ماشوم باید خاموش نه، بلکې مهذب وروزل شي. د خاموشۍ او ادب تر منځ لوی توپیر شته.
#دروغ له کور څخه شروع کېږي
په اصلي متن کې یوه مهمه خبره شوې وه: زموږ ډېری ماشومان ځکه دروغجن کېږي چې موږ پخپله له هغوی سره دروغ وایو. کله چې ماشوم ژاړي او موږ ورته وایو: «بس، زه درته پاپړ راوړم»، «زه درته لوبتکه راوړم»، «ته مه راځه، زه درته فلانی شی راوړم»، خو وروسته خپله وعده هېروو، نو ماشوم ته په غیر مستقیم ډول دا ور زده کوو چې وعده ماتول عادي خبره ده.
ماشوم د نصیحت له لارې تر هغه ډېر نه زده کوي، لکه د عمل له لارې یې چې زده کوي. که پلار دروغ وایي، که مور وعده ماتوي، که مشر ورور ماشوم ته غلطه خبره کوي، بیا له ماشوم څخه د رښتینولۍ تمه کول ناسم دي.
موږ ماشوم ته وایو: دروغ مه وایه. خو پخپله ورته دروغ وایو. ورته وایو: وعده مه ماتوه. خو خپله وعده ماتوو. ورته وایو: احترام کوه. خو د هغه شخصیت ته احترام نه کوو. ورته وایو: جرأت ولره. خو د جرأت لومړۍ جمله یې په کور کې ور وژنو.
همدا دوه مخی چلند د کافکا په لیک کې هم ډېر مهم ځای لري. هغه خپل پلار ته وایي چې ستا خبرې او عمل سره یو نه وو. په ماشوم باندې د همدې تضاد اغېز ډېر ژور وي. ماشوم چې کله په کور کې د خبرو او عمل تر منځ واټن ویني، نو ورو ورو د اخلاقو پر معنا بېباوره کېږي.
#د واده پرېکړه او د کور واکمني
په «پلار ته لیک» کې د کافکا د واده مسئله هم یوه مهمه برخه ده. کافکا څو ځله د واده هڅه وکړه، خو د پلار سیوری، د ځان کمزوری باور، رواني وېره او داخلي اضطراب یې د پرېکړې توان کمزوری کړی و. پلار یې د هغه پر انتخابونو نیوکې کولې، او کافکا د خپل ژوند په تر ټولو شخصي پرېکړو کې هم آزاد نه و.
دا برخه زموږ له ټولنې سره ډېره نږدې ده. زموږ په ډېرو کورونو کې لا هم د ځوان د ژوند ملګرې یا د نجلۍ د ژوند ملګری د کورنۍ د خوښې، قوم، رواج، ظاهري بڼې، مال، مقام، کور، نسب او خلکو د خبرو له مخې ټاکل کېږي. د هلک او نجلۍ احساس، فکر، ذهني نږدېوالی، د ژوند لید، اخلاق، تعلیم، شخصیت او ګډ تفاهم ډېر وخت په دویمه درجه کې راځي.
پخوا به په کلیوالو سیمو کې د نجلۍ د لیدلو طریقې ډېرې سپکوونکې وې. کله به نجلۍ ته داسې کتل کېدل لکه انسان نه، بلکې د ارزونې یو څیز وي. یو څوک به یې قد ګوري، بل به یې مخ ته ګوري، بل به یې کور ته ګوري، بل به یې د مور خبرې ارزوي، بل به یې د پلار شتمني سنجوي. خو دا پوښتنه به ډېره لږ کېده چې دا دوه انسانان به له یو بل سره د ژوند توان ولري که نه؟ د هغوی فکرونه سره نږدې دي که نه؟ د هغوی اخلاق یو بل زغملی شي که نه؟ هغوی د ګډ ژوند لپاره رواني تیارۍ لري که نه؟
په داسې ودونو کې کله ناکله کورنۍ خوشحاله وي، خلک خوشحاله وي، رواج پوره شوی وي، خو دوه انسانان ټول عمر د یو بل تر څنګ یوازې پاتې وي. د واده اصلي معنا یوازې نکاح، کور، اولاد او رسم نه دی؛ واده د دوو شخصیتونو ګډ ژوند دی. که شخصیتونه سره ونه پېژندل شي، ژوند ډېر وخت د ظاهر تر ښکلې پردې لاندې په خاموش درد بدلېږي.
#سخت پلار، مات زوی
کافکا خپل پلار ته د دښمن په سترګه نه ګوري. هغه له پلار څخه کرکه نه کوي؛ بلکې غواړي پلار یې درک کړي. دا د لیک ښکلا هم ده او درد هم. کافکا وایي چې زه پوهېږم ته به ښایي زما خیر غوښت، خو ستا طریقه ناسمه وه. ته به فکر کاوه چې ما قوي کوې، خو زه دې ماتولم. ته به فکر کاوه چې ما سمې لارې ته بیایې، خو زه دې له خپل ځان څخه بېباوره کولم.
دا زموږ د ډېرو پلرونو حالت هم دی. هغوی له اولاد سره دښمني نه لري. ډېری پلرونه زحمت باسي، کار کوي، لوږه تېروي، ستونزې ګالي او غواړي اولاد یې ښه راتلونکی ولري. خو ستونزه دا ده چې مینه یې ډېر وخت د سختۍ په جامه کې راڅرګندېږي. دوی فکر کوي چې که ماشوم وډار شي، نو سمېږي. که غلی شي، نو ادب زده کوي. که مات شي، نو فرمانبردار کېږي. که د پلار له مخې رپېږي، نو ښه اولاد دی.
خو حقیقت دا دی چې وېره انسان نه جوړوي؛ وېره انسان پټوي. وېره ماشوم ته اخلاق نه ورکوي؛ بلکې دروغ، پټکاري، ځانکمبولي، غوسه، اضطراب او کمزوری شخصیت ور زده کوي.
قوي پلار هغه نه دی چې اولاد یې ترې وډار شي؛ قوي پلار هغه دی چې اولاد یې پرې باور وکړي. ښه مور هغه نه ده چې ماشوم یې د هغې له راتګ سره چوپ شي؛ ښه مور هغه ده چې ماشوم یې د هغې په حضور کې خپل درد په ډاډه زړه ووایي.
#زموږ ماشوم او راتلونکې ټولنه
ماشوم یوازې د کور کوچنی غړی نه دی؛ ماشوم د راتلونکې ټولنې بنسټ دی. که ماشوم وېرېدلی وروزل شي، سبا به وېرېدلی ځوان شي. که ماشوم دروغو ته عادت شي، سبا به دروغجن مامور، دروغجن سوداګر، دروغجن مشر او دروغجن ملګری شي. که ماشوم بېجرأته لوی شي، سبا به د حق په وخت چوپ وي. که ماشوم تحقیر شي، سبا به یا ځان تحقیر کړي، یا نور تحقیر کړي.
هغه ماشوم چې په کور کې یې خبره نه اورېدل کېږي، په ټولنه کې هم د خبرو سالمه طریقه نه زده کوي. هغه ماشوم چې په کور کې د زور لاندې وي، سبا چې واک ته ورسېږي، ښایي پر نورو زور وکړي. هغه ماشوم چې په کور کې بېمحبته لوی شي، سبا به مینه په سمه توګه نه شي څرګندولی. هغه ماشوم چې تل سپک شوی وي، ښایي د نورو سپکولو ته عادت شي.
نو د ماشوم تربیه یوازې د یوې کورنۍ شخصي موضوع نه ده؛ دا د ټول ملت د راتلونکي موضوع ده.
که موږ غواړو چې راتلونکی نسل مو سالم، باجرأته، رښتینی، بااحساسه، فکري او مسوول وي، نو باید له ماشوم سره خپل چلند بدل کړو. ماشوم ته باید د خبرو حق ورکړو، د پوښتنې حق ورکړو، د تېروتنې حق ورکړو، د انتخاب حق ورکړو، د احساس حق ورکړو، او تر ټولو مهم، د انسان په سترګه ورته وګورو.
#د کافکا لیک زموږ پلرونو ته څه وایي؟
که د فرانز کافکا «پلار ته لیک» زموږ پلرونه، میندې، استادان او د کور مشران ولولي، ښایي ډېر به یې له ځان سره حساب وکړي. دا لیک انسان ته وایي چې اولاد یوازې په ډوډۍ، جامه، ښوونځي او نصیحت نه لویېږي. اولاد مینې، درک، احترام، خبرو، حوصلې، باور او عاطفې ته هم اړتیا لري.
یو ماشوم کېدای شي وږی نه وي، خو مینې ته وږی وي. کېدای شي جامې ولري، خو شخصیت یې لوڅ وي. کېدای شي ښوونځي ته ځي، خو په کور کې یې فکر زنداني وي. کېدای شي د پلار له پیسو ژوند کوي، خو د پلار له توند مزاجه یې روح ټپي وي.
دا لیک موږ ته وایي چې پلار کېدل یوازې د اولاد پیدا کول نه دي؛ پلار کېدل د یوه انسان د شخصیت ساتنه ده. مور کېدل یوازې د ماشوم پالل نه دي؛ مور کېدل د یوه زړه د ژبې اورېدل دي. مشر کېدل یوازې د امر حق نه دی؛ مشر کېدل د مسوولیت نوم دی.
#موږ څه باید وکړو؟
موږ باید له ماشوم سره د خپلې اړیکې ژبه بدله کړو. د «غلی شه» پر ځای باید ووایو: «ورو وغږېږه، زه دې اورم.» د «ته څه پوهېږې؟» پر ځای باید ووایو: «ستا نظر څه دی؟» د «مه ژاړه» پر ځای باید ووایو: «څه خبره ده؟ ولې خپه یې؟» د «بېادبه یې» پر ځای باید ورته د ادب سمه طریقه وښیو.
ماشوم باید پوه شي چې په کور کې یې غږ ارزښت لري. که تېروتنه کوي، باید اصلاح شي، نه تحقیر. که پوښتنه کوي، باید ځواب ورکړل شي، نه سپکوالی. که احساس څرګندوي، باید واورېدل شي، نه وځپل شي.
د ماشوم سالمه روزنه په دې معنا نه ده چې هغه بېقیده پرېښودل شي. نه؛ ماشوم ته حدود، نظم، احترام او مسوولیت ضرور دي. خو دا هر څه باید د وېرې، چیغې، سپکاوي او وهلو له لارې نه، بلکې د مینې، وضاحت، حوصلې او ثبات له لارې ور زده شي.
#د یوه افغاني «پلار ته لیک» اړتیا
کاشکې زموږ له لیکوالو څخه یو څوک راپاڅېږي او د افغاني ټولنې د یوه ماشوم له خولې داسې لیک ولیکي چې زموږ د کورونو ټول خاموش دردونه پکې راټول وي؛ د هغه ماشوم درد چې د مېلمه مخې ته یې خبره بنده شوې، د هغه ماشوم درد چې د پلار له وېرې یې خوب نه دی کړی، د هغه ماشوم درد چې مور یې مینه لري خو غږ نه لري، د هغه ماشوم درد چې د خپل ژوند په پرېکړو کې هم واک نه لري، د هغه ماشوم درد چې تل ورته ویل شوي: «ته لا ماشوم یې»، خو هېڅکله ورته ونه ویل شول: «ته انسان یې.»
داسې لیک به یوازې ادبي اثر نه وي؛ هغه به زموږ د ټولنې هنداره وي. ښایي ډېرو پلرونو ته وښيي چې د هغوی یو تریو تندی، یوه تنده جمله، یوه ماتې وعده، یو سپکوونکی نظر، یوه بېځایه پرتله، او یو بېرحمه حکم د ماشوم په زړه کې د کلونو زخم جوړولی شي.
#پایله
فرانز کافکا په «پلار ته لیک» کې یوازې خپل درد نه دی لیکلی؛ هغه د هر هغه ماشوم درد لیکلی چې د پلار د سیوري لاندې یې خپل ځان ورک کړی وي. دا لیک موږ ته دا درس راکوي چې د ماشوم شخصیت ډېر نازک دی. ماشوم یوازې په بدن نه لویېږي، په روح هم لویېږي. که بدن ته ډوډۍ ورکوو، روح ته باید احترام ورکړو. که ذهن ته تعلیم ورکوو، زړه ته باید ډاډ ورکړو. که راتلونکی ترې غواړو، نن باید یې شخصیت وساتو.
زموږ د ټولنې اصلاح له ماشوم څخه پیلېږي. که ماشوم روغ شي، راتلونکی نسل روغېږي. که راتلونکی نسل روغ شي، ټولنه رغېږي. او که ټولنه رغېږي، نو لومړی ګام یې دا دی چې د کور دننه د ماشوم غږ واورو.
ماشوم ته اجازه ورکړئ چې وغږېږي، پوښتنه وکړي، فکر وکړي، تېروتنه وکړي، زده کړه وکړي، او تر ټولو مهم، له وېرې پرته لوی شي.
ځکه هغه ماشوم چې نن یې غږ بندوو، سبا به یا چوپ انسان وي، یا مات انسان، یا غوسهناک انسان. خو هغه ماشوم چې نن یې اورو، سبا به د فکر، جرأت، رښتینولۍ او جوړونې انسان وي.
